شیخ روح الله شفیعیان
یادداشت‌های روزانه
حجة‌الاسلام روح الله شفیعیان

کنیز مطبخی

کنیز مطبخی

مسلمانان اگر در جنگ کافری را اسیر می‌کردند وی را به عنوان اَمِه [: کنیز] و عبد [: غلام] به منزل یکی از مسلمانان می‌بردند. آن مرد و زن با حقوقی مشخص در آن خانه زندگی و کار می‌کردند و کم‌کم با فرهنگ اسلامی آشنا شده و در صورت گرایش به اسلام به اندک مناسبتی آزاد می‌گردیدند؛ حتی به بهانه یک روز روزه‌خواری یا یک قَسَم نابجای صاحبخانه.

حقوق این افراد تا جایی بود که برخی اساتید می‌فرمودند: «اگر کسی متعهد شود حقوق یک عبد را به من بپردازد، من از هم اکنون عبد وی خواهم بود!!» و بعد هم این آیه قرآن را تلاوت می‌کردند: «وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى‌ مِنْكُمْ وَ الصَّالِحينَ مِنْ عِبادِكُم‌ْ وَ إِمائِكُمْ ؛ [ مردان و زنان ] بى‌همسر و غلامان و كنيزان شايسته خود را همسر دهيد» و به شوخی می‌گفتند: «همین یکی را عمل کنند کافی است مابقی پیش کش!!»

از حقوق کنیزان و غلامان همین بس که حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها کارهای خانه را بین خودشان و خادمشان فضه تقسیم می‌کردند و یا حضرت امیرالمؤمنین لباس فاخرتر را بر تن قنبر نمودند که او جوان است و خود به لباس ارزان‌تر بسنده کردند که گرچه حاکم هستم اما سنی از من گذشته!!

***

در این موضوع خوب است به چند نکته دیگر هم اشاره کنم:

۱. در جنگ‌های منجر به فتح ایران به رهبری خلیفه دوم، هیچ تلاشی برای مسلمان کردن مردم ایران صورت نگرفت. هیچ گزارشی وجود ندارد که سپاهیان تازی ـ آنچنان که در جنگهای صلیبی معمول بود ـ باخود مبلِّغ اسلام همراه داشته باشند حتی بلاذری در فتوح البلدان از سندی پرده بر می‌دارد که خلیفه امر نموده که مواظب مسلمان شدن ایرانیان باشید!

چرا؟ چون اگر مسلمان می‌شدند نه دیگر کسی می‌توانست آنها را اسیر سازد و نه از خراج [: مالیات مربوط به غیرمسلمانان] خبری بود.

۲. اگر کنیز کافر کتابی بود (مسیحی، یهودی و یا صابئی) مرد حق داشت با او رابطه جنسی برقرار کند، البته باز هم با حفظ حقوق مشخص. از جمله این حقوق آن است که مرد نسبت به این کنیز مانند همسر خود غیرت داشته باشد، حرمت وی را پاس داشته و اجازه ندهد دیگران به او تعرّض نمایند.

نکته جالب اینکه اگر زن از اهل کتاب نبود (مشرکه)، حق ورود به غرفة النوم [: اتاق خواب] را نداشت و صرفاً کنیز مطبخی [: کارگر آشپزخانه] بود. (رک: عروة الوثقی، ج ۵، ص ۴۹۵؛ مسأله ۳۳ کتاب نکاح: مرحوم سید محمدکاظم یزدی رابطۀ جنسی و نگاه کردن به زن مشرکه را جایز نمی دانند ولی برخی فقط رابطۀ جنسی با آنها را حرام شمرده‌اند)

۳. مسلمانان صدر اسلام زرتشتیان را اهل کتاب نمی‌دانستند گرچه اکثر علمای معاصر شیعه ایشان را اهل کتاب یا ملحق به اهل کتاب می‌دانند.

۴. در صورت بچه‌دار شدن کنیز وی را ام‌ّولد می‌نامیدند. ام‌ّولد زنی نیمه آزاد تلقی می‌شد و دارای حقوقی بسیار بیشتر از سایر کنیزان بود. مادر برخی از اهل بیت علیهم‌السلام امّ‌ولد بوده‌اند؛ این مسأله حاکی از آن است که امّ‌ولدها دارای ارزش بالایی در جامعه اسلامی بوده‌اند که سلسله امامت با آنها گره خورده است.

۵. با توجه به آنچه گفته شد عبد و کنیز در فرهنگ اسلامی هرگز هم تراز با معنای برده [: slave] نبوده است زیرا بردگان در روم و یونان باستان و اروپا و آمریکای شمالیِ تا اوایل قرن بیستم، دارای هیچ گونه حقوقی نبوده‌اند و آزادی آنان تنها با شرایط بسیار سختی صورت می‌گرفته است.

۶. به گمان حقیر گرچه در صد ساله نخست تمدن اسلامی، احکام اسلام از جمله احکام عبد و کنیز، به شکل ناصحیحی اجرا می‌شد و بسیاری از رفتارهای سپاه تازیان با ایرانیان به هیچ وجه قابل دفاع نیست اما باز هم یکی از مهمترین دلایل اسلام آوردن ما ایرانیان همین حکمِ سه مرحله‌ای اسلام است: ورود به تمدن اسلامی. آشنایی با اسلام. آزادی.

۷. یکی از بهترین منابع برای آشنایی با اهداف اسلام از وضع قوانین نظام عبد و کنیز صفحات ۳۳۸ تا ۳۵۸ جلد ششم کتاب شریف المیزان است آنجا که در تفسیر سورۀ مائده، علامه طباطبایی تحت عنوان «كلامٌ في الرقّ و الاستعباد» در یازده بخش به تبیین و دفاع از این موضوع در قوانین حقوقی اسلام می‌پردازند.

این بخش از المیزان را مرحوم علامه حسینی طهرانی ترجمه‌ای آزاد نموده‌ و در صفحات ۶۲ تا ۱۰۶ کتاب شریف نور ملكوت قرآن گنجانده‌اند.

دیدگاه‌ها
ارسال دیدگاه
درحال ارسال دیدگاه ...