شیخ روح الله شفیعیان
یادداشت‌های روزانه
حجة‌الاسلام روح الله شفیعیان

قل هو الله احد

قل هو الله احد

در ذیل کاربردی از ادبیات عرب را در دقیقترین مباحث عرفانی مرور می‌کنیم:

آیه شریفه «قل هو الله احد» را از نظر نحوی سه گونه می‌توان ترکیب کرد:

ترکیب اول

هو : ضمیر شأن. الله : مبتدا . احد خبر

این ترکیب از همه مشهورتر است و ترجمه آیه بنابر این ترکیب چنین خواهد بود: بگو حرف این است که خدا یکتاست.

مشکل این ترکیب این است که از نظر قواعد نحوی، ضمیر شأن بدون نواسخ نمی‌آید؛ به عبارت روشنتر در متون بلیغانه آن دوره ضمیر هو به تنهایی و به این شکل در نقش ضمیر شأن ظاهر نمی‌شده است.

ترکیب دوم

هو : مبتدا. الله : خبر اول. احد : خبر دوم.

با این ترکیب ترجمه آیه چنین است: بگو او الله است و یکتاست.

مشکل این ترکیب این است که از نطر بلاغی مبتدا باید از خبر نزد مخاطب شناخته شده‌تر باشد و حال اینکه الله حتی در آن دوران کاملا شناخته شده بوده و بسیار بعید است که مجهول مخاطبین یا مورد سؤال باشد که پیامبر لازم باشد آن را خبر جمله قرار دهد.

ترکیب سوم

هو : مبتدا. الله : بدل. احد : خبر.

ترجمه آیه با این ترکیب چنین است: بگو آن ذات غایب [همان که هیچ اسم و رسمی ندارد] که الله است یکتاست.

ظاهرا از نظر ادبی بهترین ترکیب همین است.

نکته مهم این ترکیب اتحاد مصداقی بدل و مبدل منه یعنی «هو» و «الله» است. یعنی مقام ذات و مقام احدیت مصداقاً یکی هستند گرچه اعتباراً اولی لابشرط مقسمی لحاظ شده و دومی بشرط لا.

و این همان دیدگاه قیصری است در مقدمه مشهور خود بر شرح فصوص که البته توانسته کسی مثل آقا محمدرضا قمشه‌ای را نیز با خود همداستان سازد.